Η σημερινή χρηματοπιστωτική κρίση, όπως και η κρίση του 1929, είναι σε τελική ανάλυση το αποτέλεσμα μιας κρίσης υπερπαραγωγής. Η οικονομική μεγέθυνση των τελευταίων δεκαετιών κατέστη δυνατή χάρις στη συσσώρευση υπέρογκων χρεών, συσσώρευση που με τη σειρά της αποσταθεροποίησε ολόκληρο το τραπεζικό σύστημα.
Οι δηλώσεις του George Bush στις 24 Σεπτεμβρίου 2008 χαρακτηρίστηκαν από δημοσιογράφους και αναλυτές ανά τον κόσμο ως “ασυνήθιστες”. Ο πρόεδρος Bush εστίασε στις σκληρές δοκιμασίες που περιμένουν τον “Αμερικανικό λαό”:
“Η αμερικανική οικονομία διανύει μια έκτακτη και ασυνήθιστη περίοδο. Τις τελευταίες εβδομάδες πολλοί αμερικανοί ανησύχησαν για τα οικονομικά και το μέλλον τους. Κατανοώ τις αγωνίες, τις ανησυχίες τους. Είδαμε τριψήφιες διακυμάνσεις στους δείκτες του χρηματιστηρίου. Μείζονες χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί έφτασαν στο όριο της κατάρρευσης, και μερικοί κατέρρευσαν. Καθώς μεγάλωνε η αβεβαιότητα, πολλές τράπεζες έθεσαν περιορισμούς στη χορήγηση δανείων. Οι πιστωτικές αγορές πάγωσαν. Νοικοκυριά και επιχειρήσεις αδυνατούν να πάρουν δάνεια.
Είμαστε στο μέσο μιας σοβαρής χρηματοπιστωτικής κρίσης.
Κορυφαίοι οικονομικοί ειδήμονες της κυβέρνησης προειδοποιούν πως σε περίπτωση που το Κογκρέσσο δεν επέμβει άμεσα, η Αμερική θα μπει σε μια φάση χρηματοπιστωτικού πανικού, και ένα δυσοίωνο σενάριο θα αρχίσει να εκτυλίσσεται: κι άλλες πτωχεύσεις τραπεζών, συμπεριλαμβανομένων και κάποιων που δραστηριοποιούνται στον άμεσο περίγυρό σας. Το χρηματιστήριο θα πέσει κι άλλο, με αποτέλεσμα να μειωθεί η αξία τωνσυνταξιοδοτικών σας λογαριασμών. Η αξία του σπιτιού σας θα πέσει κατακόρυφα. Ο αριθμός των κατασχέσεων θα σημειώσει κατακόρυφη άνοδο. Οι επιχειρηματίες και οι κτηματίες θα δυσκολεύονται να πάρουν δάνεια, και το κόστος αποπληρωμής θα είναι μεγαλύτερο. Περισσότερες επιχειρήσεις θα βάλουν λουκέτο, εκατομμύρια αμερικανοί θα χάσουν τις δουλειές τους.Ακόμη κι αν είστε κάποιος με συνεπές ιστορικό πιστωτικών συναλλαγών, δεν θα μπορείτε να πάρετε εύκολα δάνειο για να αγοράσετε ένα αμάξι ή για να σπουδάσουν τα παιδιά σας στο κολέγιο. Τέλος, η χώρα μας θα βιώσει μια μακροχρόνια και οδυνηρή ύφεση.”
Η παγκόσμια οικονομία τραντάζεται από ένα χρηματοπιστωτικό σεισμό
Στην πραγματικότητα, δεν είναι μόνο η αμερικανική οικονομία που βρίσκεται μπροστά σε μια “μακροχρόνια και οδυνηρή ύφεση”, αλλά ολόκληρη η παγκόσμια οικονομία. Οι ΗΠΑ, η ατμομηχανή της οικονομικής μεγέθυνσης τα τελευταία 60 χρόνια, οδηγεί την παγκόσμια οικονομία στην άβυσσο.
Η λίστα των προβληματικών χρηματοπιστωτικών οργανισμών μεγαλώνει μέρα με τη μέρα:
·Το Φεβρουάριο, η 8η μεγαλύτερη τράπεζα της Αγγλίας, η Northern Rock, κρατικοποιείται για να αποφύγει την πτώχευση.
·Το Μάρτιο, η 5η μεγαλύτερη τράπεζα της Wall Street, η Bear Stearns, διασώζεται με την προσάρτησή της στην JP Morgan, την 3η μεγαλύτερη τράπεζα των ΗΠΑ, και με χρηματατης Federal Bank.
·Τον Ιούλιο η Indymac, μια από της μεγαλύτερες δανειοδοτικές εταιρίες της Αμερικής, τίθεται υπό την επίβλεψη των Ομοσπονδιακών Αρχών.
·Στις αρχές του Σεπτεμβρίου, η Freddie Mac και η Fannie Mae, δυο από τους κύριους χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς των ΗΠΑ με συνολικά χρέη ύψους 850 δισεκατομμυρίων δολλαρίων, αποφεύγουν την κατάρρευση με μια ακόμη ένεση κεφαλαίου από την Federal Bank.
·Λίγες ημέρες αργότερα, η Lehman Brothers, η 4η μεγαλύτερη τράπεζα των ΗΠΑ, κηρύττει πτώχευση. Αυτή τη φορα η Federal Bank δε θα καταφέρει να τη σώσει. Τα συνολικά χρέη της μέχρι τις 31 Μαϊου έφταναν τα 613 δις δολλάρια. Αυτή ήταν η μεγαλυτερη τραπεζική κατάρρευση στην ιστορία της Αμερικής.
·Έπειτα έρχεται η σειρά της Merril Lynch, η οποία εξαγοράζεται από την Bank of America· η AIG (American International Group) ξαναστέκεται στα πόδια της με έκτακτη οικονομική βοήθεια από την κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ. Η Washington Mutual, ο μεγαλύτερος οικοδομικός όμιλος της Αμερικής κλείνει. Στην Αγγλία, η HBOS εξαγοράζεται από την Lloyds, ενώ κρατικοποιείται η τράπεζα Bradford and Bingley.
Ταυτόχρονα, τα χρηματιστήρια όλου του κόσμου βρίσκονται σε αναταραχή. Με κάθε νέα πτώχευση έρχεται και μια πτώση του 3, 4 ή 5%. Στα μέσα Σεπτεμβρίου, η χρηματιστηριακή αγορά της Μόσχας κλείνει, μετά απο συνεχόμενες πτώσεις της τάξης του 10%. Και με την αρχική απόρριψη του σχεδίου Μπους των 700 δις από το Κογκρέσσο, σπάνε όλα τα ρεκόρ: η Wall Street πέφτει κατά 800 μονάδες, πτώση που αποτελεί ιστορικό ρεκόρ για το διάστημα μιας συνεδρίασης.
Προς ένα νέο 1929;
Μπροστά σε αυτήν τη διαδοχή δυσάρεστων εξελίξεων, οι σημαντικότεροι οικονομικοί αναλυτές του κόσμου έπαθαν μια μικρή κρίση πανικού. O Alan Greenspan, ο ευυπόληπτος πρώην πρόεδρος του Federal Bank, δήλωσε στις 14 Σεπτεμβρίου στον τηλεοπτικό σταθμό του ABC : “πρόκειται για κάτι που συμβαίνει μια φορά στα πενήντα χρόνια, ή μάλλον μια φορά στον αιώνα… Δεν υπάρχει αμφιβολία, οι εξελίξεις αυτές θα ξεπεράσουν ό,τι έχω δει ως τώρα… Τίποτα δεν έχει επιλυθεί, και έχουμε δρόμο ακόμα”. Ακόμα σημαντικότερη ήταν μια φράση του νομπελίστα οικονομολόγου Joseph Stiglitz, ο οποίος σκοπεύοντας να “κατευνάσει τα πνεύματα” δήλωσε με μάλλον αδέξιο τρόπο ότι η τωρινή χρηματοπιστωτική κρίση είναι λιγότερο σοβαρή από εκείνη του 1929, αλλά θα πρέπει να αποφύγουμε να είμαστε “υπερβολικά σίγουροι”: “μπορεί να κάνουμε λάθος, όμως σήμερα υπάρχει η γενική αντίληψη ότι κατέχουμε τα εργαλεία για να αποφύγουμε μια ακόμα “Μεγάλη Ύφεση”. Μακράν από το να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη, αυτός ο διαπρεπής ειδήμων της οικονομίας –αλλά μάλλον όχι και τόσο καλός ψυχολόγος– φαίνεται να προκάλεσε σημαντική ανησυχία. Στο τέλος-τελος, δεν έκανε κάτι διαφορετικό από το να θέσει εκείνο το ζήτημα που πολλοί σκέφτονται αλλά λίγοι τολμούν να θέσουν ανοικτά: οδεύουμε προς ένα νέο 1929, προς μια νέα “’Υφεση”;
Από τότε οι οικονομολόγοι κάνουν ουρές στα πάνελ της ΤV για να μας διαβεβαιώσουν ότι αν και η κατάσταση είναι πράγματι σοβαρή, δεν έχει τίποτα το κοινό με το 1929, και ότι η οικονομία θα ανακάμψει σύντομα. Μισές αλήθειες. Κατά τη Μεγάλη Ύφεση, στις ΗΠΑ, χιλιάδες τράπεζες εκήρυξαν πτώχευση, εκατομμύρια έχασαν τις δουλειές και τις επιχειρήσεις τους, το ποσοστό ανεργίας έφτασε το 25%, και η βιομηχανική παραγωγή μειώθηκε κατά 60%. Με δυο λόγια, η οικονομία λίγο-πολύ σταμάτησε να λειτουργεί. Τότε, οι παγκόσμιοι ηγέτες αντέδρασαν με μεγάλη καθυστέρηση. Για μήνες άφησαν τις αγορές στην τύχη τους. Ακόμα χειρότερα, στην αρχή το μόνο μέτρο που πήραν ήταν να κλείσουν τα σύνορα στις ξένες εξαγωγές επιβάλλοντας τον προστατευτισμό, κάτι που παράλυσε ακόμα περισσότερο το διεθνές εμπόριο. Σήμερα η κατάσταση είναι διαφορετική. Η αστική τάξη έχει διδαχθεί πολλά από την προηγούμενη οικονομική καταστροφή, έχει εξοπλίσει τον εαυτό της με διάφορους διεθνείς οργανισμούς, και παρακολουθεί πολύ στενά την εξέλιξη της κρίσης. Από το 2007, οι διάφορες κεντρικές τράπεζες (κυρίως η Federal Bank και η Κεντρική Ευρωπαϊκή Τράπεζα) έχουν προχωρήσει σε ενέσεις ρευστότητας ύψους 2000 δισεκατομμυρίων δολλαρίων, ούτως ώστε να βγάλουν διάφορες εταιρίες από τη δύσκολη οικονομική κατάσταση. Με αυτό τον τρόπο πέτυχαν να απομακρύνουν το ενδεχόμενο της ολοκληρωτικής και βίαιης κατάρρευσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Η οικονομία επιβραδύνεται με αξιοσημείωτους ρυθμούς, όμως δεν είναι μπλοκαρισμένη. Για να πάρουμε το παράδειγμα της Γερμανίας, η ανάπτυξη για το 2009 προβλέπεται να είναι γύρω στο 0,5% (σύμφωνα με το Der Spiegel της 20ης Δεκεμβρίου).
Αντίθετα όμως με τα λεγόμενα των οικονομικών αναλυτών, η τωρινή κρίση είναι αρκετά σοβαρότερη από αυτήν του 1929. Οι διεθνείς αγορές είναι εντελώς κορεσμένες. Το μόνο που έκανε δυνατή την ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών ήταν τα υπέρογκα χρέη. Ο καπιταλισμός βουλιάζει κάτω από το βάρος βουνών από χρέη.
Κάποιοι πολιτικοί και οικονομολόγοι μας λένε τώρα ότι ο χρηματοπιστωτικός κοσμος πρέπει να γίνει ‘ηθικότερος’, ούτως ώστε να αποφεύγονται οι υπερβολές που οδήγησαν στην τωρινή κρίση. Μας λένε ακόμη ότι πρέπει να επιστρέψουμε σε έναν πιο ‘υγιή’ καπιταλισμό. Όμως αυτό που αποφεύγουν να μας πουν είναι ότι η ‘ανάπτυξη’ των τελευταίων δεκαετιών ήταν το ακριβές αποτέλεσμα αυτών των ‘υπερβολών’, ήταν δηλαδή αποτέλεσμα της απερίσκεπτης καταφυγής του καπιταλισμού στο γενικευμένο χρέος. Δεν είναι οι υπερβολές των βαθύπλουτων που μας έφεραν μπροστά σε αυτή την κρίση: αυτές οι υπερβολές, αυτή η χρηματοπιστωτική κρίση, δεν είναι παρά συμπτώματα μιας κρίσης που δε μπορεί να έχει λύση: έχουμε φτάσει στο ιστορικό αδιέξοδο του καπιταλιστικού συστήματος. Γι’αυτόν το λόγο δε μπορεί να υπάρξει αληθινά ‘φως στο τέλος του τούνελ’. Ο καπιταλισμός θα συνεχίσει να βουλιάζει. Αν γίνει αποδεκτό, το σχέδιο σωτηρίας των 700 δις δολλαρίων του Μπους θα σταθεροποιήσει το χρηματιστήριο για λίγο καιρό, όμως δε μπορεί να αποτελέσει μια λύση διαρκείας για το πρόβλημα. Τα προβλήματα θα συνεχίσουν να είναι παρόντα: η αγορά θα συνεχίσει να ξεχειλίζει από εμπορεύματα που μένουν απούλητα, ενώ οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί, οι εταιρίες, και τα ίδια τα κράτη θα συνεχίσουν να παραπαίουν κάτω από το βάρος των χρεών.
Τα δισεκατομμύρια δολάρια που εισήχθησαν στις χρηματοπιστωτικές αγορές από τις διάφορες κεντρικές τράπεζες δε θα αλλάξουν τίποτα. Ακόμα χειρότερα, αυτές οι τεράστιες ενέσεις ρευστότητας θα σημάνουν έναν νέο γύρο δημόσιων και τραπεζικών χρεών. Η αστική τάξη βρίσκεται σε αδιέξοδο, και οι λύσεις που μπορεί να δώσει στην κατάσταση είναι ανεπαρκείς. Αυτός είναι ο λόγος που η αμερικανική αστική τάξη διστάζει να υπερψηφίσει το ‘Σχέδιο Μπους’: έχει συνείδηση ότι παρά το γεγονός ότι το σχέδιο αυτό μπορεί να βοηθήσει να αποφευχθεί ο πανικός στο άμεσο διάστημα, θα συμβάλλει επίσης στο να ξεσπάσουν χειρότερες διαταραχές αύριο. Για τον George Soros, έναν από τους διασημότερους μεγαλοεπενδυτές του κόσμου, “υπάρχει σοβαρή πιθανότητα κατάρρευσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος”.
Ένα κύμα εξαθλίωσης ανάλογο με εκείνο της δεκαετίας του ‘30
Οι συνθήκες διαβίωσης της εργατικής τάξης καθώς και της πλειονότητας του πληθυσμού της γης θα επιδεινωθούν δραστικά. Θα ξεσπάσει ένα κύμα απολύσεων σε κάθε σημείο του πλανήτη. Χιλιάδες εργοστάσια και επιχειρήσεις θα κλείσουν. Σύμφωνα με τη γαλλική εφημερίδα Les Ichos της 26ης Σεπτεμβρίου, από τώρα μέχρι το τέλος του 2008, μόνο στον χρηματοπιστωτικό τομέα, σε ΗΠΑ και Αγγλία θα χαθουν περί τις 260.000 θέσεις εργασίας. Και να σκεφτεί κανείς ότι μια θέση εργασίας στον χρηματοπιστωτικό τομέα αντιστοιχεί σε 4 άλλες θέσεις εργασίας! Η κατάρρευση των χρηματοπιστωτικών οργανισμών θα φέρει την ανεργία σε εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες της εργατικής τάξης. Ο αριθμός των κατασχέσεων ακινήτων θα ανέβει κατακόρυφα: από το καλοκαίρι του 2007 2,2 εκατομύρια αμερικανοί εχουν πεταχτεί έξω από τα σπίτια τους με εξώσεις . Ένα ακόμη εκατομμύριο θα ακολουθήσει στο διάστημα από τον Σεπτέμβρη μέχρι τα Χριστούγεννα. Αυτό το φαινόμενο έχει αρχίσει να εμφανίζεται και στην Ευρώπη, κυρίως στην Αγγλία και την Ισπανία.
Στην Αγγλία ο αριθμός των εξώσεων αυξήθηκε κατά 48% στο πρώτο τέταρτο του 2008. Ακόμη από τον χρόνο που πέρασε, ο πληθωρισμός φαίνεται να επιστρέφει.Οι τιμές των πρώτων υλών και των τροφίμων έχουν εκτιναχθεί στα ύψη, προκαλώντας λιμούς αλλά και εξεγέρσεις σε πολλές χώρες. Τα εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολλάρια που έριξαν στις αγορές η Federal Bank και η Κεντρική Ευρωπαϊκή Τράπεζα δε θα κάνουν την κατάσταση καλύτερη. Οι συνθήκες εξαθλίωσης της εργατικής τάξης συσσωρεύονται: οι δυνατότητες στέγασης, τροφής, και μετακίνησης θα γίνουν όλο και δυσκολότερες για εκατομμύρια εργάτες.
Η αστική τάξη δε θα διστάσει ούτε στιγμή να βάλει την εργατική τάξη να πληρώσει για την κρίση: με μειώσεις μισθών, περικοπές επιδομάτων (ανεργίας, υγείας, κλπ), μεταβάλλοντας τα όρια συνταξιοδότησης, αυξάνοντας τους φόρους, εισάγωντας νέους. Ο George Bush το ανακοίνωσε ήδη: το σχέδιο σωτηρίας των 700 δις θα χρηματοδοτηθεί από “εισφορές”. Οι εργατικές οικογένειες θα δώσουν χιλιάδες δολλάρια για να ξαναστηθούν στα πόδια τους οι τράπεζες , την ώρα μάλιστα που πολλές από αυτές τις οικογένειες δεν έχουν καν τα μέσα να ανταπεξέλθουν στις ανάγκες στέγασής τους.
Η σημερινή κρίση δε θα έχει την αιφνίδια όψη που είχε το κραχ του 1929, αλλά οι επιπτώσεις της πάνω στους εκμεταλλευόμενους αυτού του κόσμου θα είναι το ίδιο τρομακτικές. Η πραγματική διαφορά ανάμεσα στο 1929 και στο τώρα δε βρίσκεται στο επίπεδο της καπιταλιστικής οικονομίας αλλά στο επίπεδο της συνείδησης της εργατικής τάξης, και στην θέλησή της για αντεπίθεση. Τότε, έχοντας μόλις βγει από την ήττα της ρωσικής επανάστασης του 1917, το τσάκισμα της γερμανικής επανάστασης του 1918 και του 1923, την άνοδο της σταλινικής και φασιστικής αντεπανάστασης, το παγκόσμιο προλεταριάτο ήταν ηττημένο, είχε αφεθεί στη μοίρα του. Οι καταστροφικές συνθήκες της κρίσης έφεραν βέβαια στο προσκήνιο ταξικά κινήματα όπως οι αγώνες των ανέργων και των εργατών της αυτοκινητοβιομηχανίας στις ΗΠΑ, ή όπως οι μαζικές απεργίες στην Γαλλία το 1936, όμως αυτά τα κινήματα δεν είχαν τελικά τη δύναμη να αποτρέψουν τον καπιταλισμό από το να σύρει την ανθρωπότητα στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Σήμερα τα πράγματα είναι τελείως διαφορετικά. Από το 1968 η εργατική τάξη έχει πετάξει από πάνω της τα βαρίδια της αντεπανάστασης, και αν και οι εκστρατείες γύρω από τον ‘θάνατο του κομμουνισμού’ μετά το 1989 της στοίχισαν αρκετά, μπορούμε να πούμε ότι από το 2003 η εργατική τάξη αναπτύσσει τους αγώνες και τη συνείδησή της. Η τωρινή οικονομική κρίση μπορεί να αποτελέσει γόνιμο έδαφος για την παραπέρα ανάπτυξη της εργατικής αλληλεγγύης και της ταξικής συνείδησης.
ICC — INTERNATIONAL COMMUNIST CURRENT(ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟ ΡΕΥΜΑ)www.internationalism.org
Σημείωση: Η ICC είναι μια οργάνωση της μη-λενινιστικής αριστεράς. Οι αναφορές της προέρχονται από την αριστερή αντιπολίτευση εντός (και αργότερα εκτός) της 3ης Διεθνούς, το συμβουλιακό κομμουνισμό, και την ιταλική αριστερά (Μπορντίγκα, περιοδικό Bilan).
μετάφραση: visqom@yahoo.com
Το καπιταλιστικό κράτος τους, δολοφόνησε έναν 16χρονο για ασήμαντη αφορμή.